Posts

यात्रा-संस्मरण : वैष्णोदेवीको सेरोफेरोमा दशैंको टीका

Image
२०७५ सालको दशैं । असोज २९ गते, दुर्गापक्षको षष्ठीको दिन । बिहान सात बजेको काठमाडौं अझै हल्का चिसो हावामा लपेटिएको थियो । भोलिपल्टको फूलपातीको तयारी र नवरात्रिको अवसरमा शक्तिपीठहरूको दर्शन गर्न निस्केका मानिसहरूका कारण सडकमा दशैंको चहलपहल बढ्दै थियो । त्यही चहलपहललाई पछाडि पार्दै माता वैष्णोदेवीको दर्शनका लागि निस्केको हाम्रो नौजनाको टोली बोकेको ल्याण्डक्रुजरले काठमाडौं छाड्यो । बिहानै पूर्वनिर्धारित यात्रामा निस्कँदा मनमा उत्साह थियो । तर उत्साहसँगै एउटा प्रश्न पनि मनमा उठिरहेको थियो- “तीर्थयात्रा आखिर के हो ? देवताको दर्शन गरेर फर्किनु मात्र कि आफूभित्रको कुनै अँध्यारो हटाएर फर्किनु पनि ?” प्रश्नको उत्तर त्यतिबेला मसँग थिएन । शायद यात्रा आफैँले त्यसको उत्तर दिनेछ भन्ने लाग्यो । नौबिसेमा रोकिएर चिया र त्यसपछि आँपटाडी पुगेर घरबाटै बोकेको खाना खायौँ । बाटोमा पहाडका घुम्तीहरू पछाडि पर्दै गए । भूगोल बदलिँदै गयो, दृश्य बदलिँदै गए । साँझ सुनौली पुग्दा नेपाल पछाडि छुटिसकेको थियो । रात त्यहीँ बितायौँ । भोलिपल्ट भारतीय जिपमा गोरखपुर पुग्यौँ । काठमाडौंमै तीन महिनाअघि रेलको बुकिङ गरिसकेकाले टिकट...

लघुकथा: डुबेका सपना

 ✍️ मुरारीराज मिश्र “बाढी आउँदैछ ! सबैजना सुरक्षित ठाउँमा जानुस्… !” बाहिर माइकिङको आवाज गुञ्जियो । केहीछिनअघि मात्र छोराछोरीलाई स्कुल बसमा चढाएर घर पसेकी दिलमायाले झ्यालबाट नदीतिर हेरिन् । नदी सधैँझैँ शान्त थियो - न गड्गडाहट, न छाल । उनी ढुक्क भइन् र मादल कस्न बसिन् । काठमाडौं पठाउनुपर्ने पचास-साठीवटा मादलको अर्डर थियो । नपुग छाला र सामानको जोहो गर्न श्रीमान् हिजै सदरमुकामतिर गएका थिए । अचानक जेठानीको चिच्याहट सुनियो - “दिलमाया ! छिट्टै भाग् ! खोलाले माथ्लो गाउँ सखाप पारिसक्यो रे !” दिलमाया मादल त्यहीँ छाडेर दौडिइन् । सबैजना कान्लातिर उक्लँदै थिए । उक्लँदैगर्दा पानीले उनका गाेडा छोइसकेको थियो । जसोतसो उनी पनि माथि पुगिन् । उनले फर्केर हेर्दा जीवनदायिनी नदी रौद्ररूपमा बस्ती निल्दै थियो । बीस वर्षको पसिनाले ठडिएको तीनतले घर पनि केही क्षणमै बाढीभित्र हराइसकेको थियो । दिलमाया भक्कानिँदै जेठानीको अङ्गालोमा टाँसिइन् । त्यसैबेला भीडमा कसैको फोन बज्यो। फोन उठाउने व्यक्ति एकछिन सुनिरह्यो, अनि आत्तिँदै चिच्यायो - “लौ न ! स्कुल बस पनि बाढीले बगाएछ !” दिलमायाको शरीर एकाएक शिथिल भयो। (२०८३-०६-...

लघुकथा: प्रतिप्रश्न

  ✍️ मुरारीराज मिश्र “रुख काट्न हुँदैन !” चौतारीमा उभिएर एक युवक चिच्याइरहेको थियो, “रुख काटे वातावरण विनाश हुन्छ !” उसको कुरा सुनिरहेका बूढाले सोधे, “तिम्रो घरमा फर्निचर छैन ?” “छ ।” “कहाँबाट आयो ? लास जलाउँदा दाउरा चाहिँदैन ? होमादि कार्य गर्दा काठ चाहिँदैन ?” युवक चुप भयो । बूढाले फेरि सोधे, “के रुख काट्नु मात्रै समस्या हो त ?” त्यसै बेला चौतारीको रुख सरसरायो र बोल्यो - “प्रश्न रुख काट्ने कि नकाट्ने होइन, काटेको ठाउँमा कति रुख रोप्छौ र कति हुर्काउँछौ - प्रश्न त्यही हो ।” युवकले माथि हेर्‍यो । पातहरू हल्लिइरहेका थिए, तर उसको ओठमा जवाफ थिएन । रचना: २०८३-०६-०७               *** ( उधारो वसन्तमा नपरेको )

व्रत : आत्मसंयमको बाटो

Image
  बिचार:               ✍️ मुरारीराज मिश्र बिहानैदेखि पेट भोकै छ । घडीको सुईले दिउसो पार गरिसक्यो । शरीरले खाना र मुखले पानी खोजिरहेको छ । तर मनले भन्दैछ छ - “आज व्रत हो, केही खानु हुँदैन ।” के धर्मको नाममा शरीरलाई यसरी थकित पार्दै जानु नै व्रत हो त  ? यदि व्रतको अर्थ केवल दिनभरि भोकै बस्नु हो भने, त्यसको गहिरो आध्यात्मिक अर्थ कहाँ रहन्छ ? आखिर व्रत शरीरलाई कष्ट दिने अभ्यास हो कि आफूलाई अनुशासित गर्ने साधना ? पहिले यस कुरामा प्रष्ट हुनु जरुरी छ । सनातन धर्म र संस्कृतिमा ‘व्रत’ शब्दको अर्थ निकै व्यापक छ । व्रत भनेको केवल भोजन त्याग्नु होइन; सङ्कल्प, नियम, आत्मसंयम, सदाचार र आत्मशुद्धिको अभ्यास हो । शरीर, इन्द्रिय, मन र कर्मलाई निश्चित उद्देश्यमा अनुशासित गर्नु नै व्रतको मूल मर्म हो । शास्त्रीय परम्परामा व्रतलाई दृढ सङ्कल्प, नियम, प्रतिज्ञा र सदाचारयुक्त आचरणका रूपमा व्याख्या गरिएको पाइन्छ - नियमो व्रतमित्युक्तं शीलसङ्कल्प एव च । स नियमो व्रतं प्राहुः प्रतिज्ञा शीलमेव च ॥ यसको भावार्थ हो- कुनै असल कार्यका लागि मनमा...

कविता : अदृश्य जग (पिता)

माटोमुनि दबिएको मौन जग । माथि रङ्गीन झ्यालहरू पारिलो घाम ताप्छन्, छत मुस्कुराउँछ । तर जग कहिल्यै भन्दैन— “यो घर मेरै काँधमा उभिएको छ।” भूकम्प आउँछ घर हल्लिन्छ, झ्याल-ढोका-छत आत्तिन्छन् जग अझ गहिरिन्छ । त्यही नदेखिने बल, मौन धरातल, अडिग आड पिता हाे ।

लघुकथा: कुशको लास

      ✍️ मुरारीराज मिश्र, तीन महिनापछि पनि आशिषलाई त्यो घटना सपनाजस्तै लाग्थ्यो । नयाँ टहराको आँगनमा बसेर ऊ भोटेकोशीको भेलले एउटै वेगमा बगाएर उजाड बनाएको टाढाको बस्तीतिर हेरिरहेको थियो । भग्नावशेष हेर्दाहेर्दै आमाले सुनाएको त्यो दिनको वर्णन र आफ्नो भोगाइ सम्झेर उसको मन अतीततर्फ धकेलियो । अघिल्लो दिनमात्रै ऊ श्रीमतीसहित बिरामी ससुरालाई हेर्न काठमाडौँ गएको थियो । घरमा ६५ वर्षीया आमा देवीमाया एक्लै थिइन् । दुई-तीन दिनयता पानी नपरेको र आज पनि टन्टलापुर घाम लागेकोले, बाढी आउँदैछ भन्ने माइकिङलाई देवीमायाले पत्याएकी थिइनन् । फेरि आफ्नो घर पनि जमिनको सतहभन्दा केही माथि डाँडामा भएकोले बाढीले नछुनेमा उनी ढुक्क हुँदै भान्सातिर लागेकी थिइन् । एक्कासि पहाड गर्जिएझैँ आवाज आयो । लेदोसहित भोटेकोशी उर्लियो । लेदोले डाँडाको एक भाग खायो र आँखैअगाडि घरको अधिकांश भाग पुरिएर गयो । यता, आशिष काठमाडौँमै छटपटाइरह्यो । बाटो बगेको र गाउँ पुरिएको खबर पाएपछि आफन्तले तत्कालै गाउँ नफर्कन सुझाए । पाँच दिनसम्म प्रहरी र सरकारी निकायसँग हारगुहार गर्दा पनि आमाको न सास भेटियो, न त लास नै । अन्...

कविता: चरित्र

हेरेर अनुहार  कालो या गाेराे कस्तो छ भित्र  बुझिन्न सार । छाेटाे संगतमा चिनिन्न मान्छे  संगतपछि मात्रै  बुझिन्छ व्यवहार । जसलाई दिन्छाैं ईश्वरकाे दर्जा उसैमा देखिन्छ  दानवी संस्कार । विनयी बनाउँछ  भन्थे विद्याले खै, कसरी बढायो  मान्छेमा अहङ्कार ?              ✍️ मुरामि