यात्रा-संस्मरण : डाँडामाथिको आशा

✍️ मुरारीराज मिश्र

नेपालका प्रसिद्ध शक्तिपीठहरूमध्ये मनकामनाको नाम नसुन्ने सायदै कोही होला । वर्षौँदेखि हजारौँ भक्तजनलाई आकर्षित गरिरहेको त्यो तीर्थस्थल नेपाली धार्मिक चेतनाको एउटा अभिन्न अंश बनिसकेको छ । 

एक दिन मनमा एउटा अनौठो प्रश्न उठ्यो - यदि मनका कामना पूरा गर्ने मनकामना छिन् भने इच्छाका कामना पूरा गर्ने इच्छाकामना कहाँ छिन् ? नाम सुनेको थिएँ, तर त्यहाँ पुगेका मानिसको अनुभव कमै सुनिन्थ्यो । त्यसैले जिज्ञासाले मनमा एउटा सानो यात्रा जन्मायो । त्यो यात्रा केवल एउटा मन्दिरसम्म पुग्ने यात्रा थिएन; त्यो ओझेलमा परेको एउटा आस्थास्थल, एउटा भूगोल र एउटा सम्भावनाको खोजी पनि थियो ।

२०७९ साल मंसिर २४ गते बिहान पाँच बजे हाम्रो पारिवारिक टोली एकदिन धार्मिक यात्रामा निस्कियो । हामी सानीआमा र ठूलीआमा दुई दिदिबहिनीका सन्तानहरू तथा चालकदलसहित करिब तीस जनाको समूहमा भ्रमणको उत्साह, कौतूहल र रमाइलो सबै मिसिएका थिए । पृथ्वी राजमार्ग हुँदै अघि बढ्दै गर्दा पूर्व क्षितिजमा उज्यालो बिस्तारै फैलिँदै थियो । निद्राबाट ब्युँझँदै गरेका गाउँहरू, स्वागतका लागि पर्खिरहेका झैं लाग्ने घरहरू र चिसो बिहानीको सन्नाटा हाम्रो यात्राका मौन सहयात्री बनेका थिए ।

कुरिनटार नजिकैको फिस्लिङ बजारबाट माथि उक्लिने सडकले भने यात्राको स्वरूप नै फेरिदियो । घुमाउरा मोडहरू, उकालो चढाइ र ठाउँ-ठाउँका खाल्डाखुल्डीले सडक अझै विकासको प्रतीक्षामा रहेको संकेत गर्थे । तर प्रकृतिले भने त्यो असजिलोपनलाई सजिलै ढाकिदिएको थियो । सडकका दुवैतर्फ सुनौलो रङले झलमल्लिएका सुन्तलाका बगैंचा थिए । कतै किसान बारीमा व्यस्त देखिन्थे, कतै पहाडका काखमा अडेस लागेका घरहरू । बीच-बीचमा झ्यालबाट टाढा हिमालतर्फ दृष्टि पुग्थ्यो । नीलो आकाशमुनि उभिएका सेता हिमशृङ्खलाहरूले यात्रालाई कुनै चित्रकारको क्यानभासजस्तै बनाइदिएका थिए ।

करिब पाँच घण्टापछि हामी इच्छाकामना देवीको मन्दिर परिसरमा पुग्यौँ । समुद्री सतहबाट झण्डै १८०० मिटर उचाइमा अवस्थित त्यो स्थानमा पाइला टेक्नेबित्तिकै एउटा अनौठो शान्ति अनुभूत भयो । तल बेँसीतिरका हल्ला, भीडभाड र दैनिक जीवनका चटारोहरू त्यहाँ आइपुग्दा कतै टाढा छुटिसकेका जस्ता लाग्थे । हावामा चिसोपन थियो, तर त्यसमा एउटा पवित्र स्पर्श पनि मिसिएको अनुभूति हुन्थ्यो ।

मन्दिर परिसरबाट चारैतिर दृष्टि डुलाउँदा प्रकृतिले आफ्ना सबै रंगहरू उदारतापूर्वक खर्च गरेको जस्तो लाग्थ्यो । डाँडामाथि डाँडा, हरियालीका तहहरू, टाढा हिमरेखा र तलतिर छरिएका गाउँबस्तीहरू सबै मिलेर एउटा विशाल दृश्य-कविता रचिरहेका थिए । मनले भन्याे “यहाँ केवल देवीको दर्शन गर्न मात्र होइन, आफ्नै मनलाई भेट्न पनि आउनुपर्ने रहेछ !” 

हामी पुगेका बेला मन्दिरको पुनर्निर्माण कार्य चलिरहेको थियो । देवीको मूर्ति अस्थायी रूपमा राखिएको सानो कोठामा श्रद्धापूर्वक पूजा-आराधना गर्यौँ । घण्टीको मधुर ध्वनि, अगरबत्तीको सुगन्ध र भक्तजनका प्रार्थनाले वातावरणलाई अझ आध्यात्मिक बनाइरहेको थियो । प्रत्येक व्यक्तिको मनमा कुनै न कुनै इच्छा थियो होला । सायद, कसैले स्वास्थ्य मागेको थियो, कसैले सफलता, कसैले सन्तानको सुख, कसैले मनको शान्ति । देवीको सामुन्ने उभिँदा सबैका अनुहार फरक थिए, कामना फरक थिए; तर प्रार्थनाको भाषा भने एउटै थियो- मौन।

दर्शनपछि हामीले मन्दिर परिसर वरिपरि समय बितायौँ । घरबाटै तयार पारेर ल्याइएको भोजन सामूहिक रूपमा ग्रहण गर्दा यात्राको आत्मीयता झन् प्रगाढ बन्यो । हाँसो, ठट्टा, सम्झना र सामूहिकताले त्यो दिनलाई केवल धार्मिक भ्रमण नभई पारिवारिक उत्सवमा रूपान्तरण गरिदियो ।

त्यही क्रममा स्थानीय बुढापाकासँग कुराकानी गर्ने अवसर पनि मिल्यो । उनीहरूका अनुसार वि.सं. १९६५ तिर मनिराज दर्लामी नामका एक गोठालाले यस स्थानमा देवीको दर्शन पाएका थिए । त्यसपछि गाउँलेहरूले ढुंगाको मन्दिर निर्माण गरी पूजा-आराधना सुरु गरेका हुन् । भक्तजनको इच्छा पूरा गर्ने शक्तिका कारण देवीको नाम ‘इच्छाकामना’ रहन गएको विश्वास गरिन्छ ।

स्थानीय जनश्रुतिले यस मन्दिरलाई अझ रोचक बनाउँछ । गोरखाको मनकामना, गोरखकाली, तनहुँकी छिम्केश्वरी र इच्छाकामनालाई दिदीबहिनीका रूपमा मान्ने चलन रहेछ । मनकामना र इच्छाकामनाबीच भएको भनिएको श्रापको कथा आज पनि स्थानीयहरू रोचक ढङ्गले सुनाउँछन् । 

किंवदन्ती अनुसार, कुनै समय मनकामना र इच्छाकामनाबीच ‘को ठूलो’ भन्ने विषयमा विवाद परेछ । रिसको झोंकमा इच्छाकामनाले मनकामनालाई सुँगुरको बलि चढाइने श्राप दिइन् भने मनकामनाले इच्छाकामनालाई भक्तजनको अभाव हुने श्राप दिइछन् । यद्यपि किंवदन्तीको सत्यता प्रमाणित गर्न सकिँदैन, तर मनकामनामा लाग्ने भीड र इच्छाकामनाको अपेक्षाकृत सुनसान परिवेश हेर्दा ती कथाहरू लोकस्मृतिमा किन टिकिरहेछन् भन्ने सहजै बुझ्न सकिन्छ ।

हुन त, इच्छाकामनाको वास्तविक कथा जनश्रुतिभन्दा पनि यसको सम्भावनामा लुकेको छ । धार्मिक आस्था, प्राकृतिक सौन्दर्य र पदयात्राको आकर्षण एकै ठाउँमा भेटिने यस्तो स्थल नेपालमा धेरै छैनन् । तर पर्याप्त पूर्वाधारको अभाव, सार्वजनिक यातायातको न्यूनता, विश्रामस्थल, खानेपानी, शौचालय तथा सूचना केन्द्रहरूको कमीले यसको विकासलाई सीमित बनाएको देखिन्छ । प्रकृतिले प्रशस्त दिएको छ, तर समाजले त्यसलाई व्यवस्थित रूपमा उजागर गर्न अझै सकेको छैन ।

दिउँसो साढे एक बजे फर्किने बेला भयो । बस ओरालो झर्दै गर्दा म बारम्बार पछाडि फर्केर त्यो डाँडातर्फ हेरिरहेँ । बिस्तारै मन्दिर आँखाबाट ओझेल पर्दै गयो, तर मनबाट भने हटेन । घर फर्किएपछि पनि एउटा प्रश्न मनमा घुमिरह्यो - आखिर ‘इच्छाकामना’ भनेको के हो ? सायद इच्छाकामना केवल देवीको नाम होइन । त्यो मानिसभित्र कहिल्यै नमर्ने आशाको अर्को नाम हो । जीवनका असंख्य संघर्ष, अभाव र अनिश्चितताबीच पनि मानिसले भोलिको कुनै सुन्दर सम्भावनामा विश्वास गरिरहनु नै इच्छाकामना हो । 

त्यसैले त्यहाँ पुगेर फर्कँदा लाग्यो - “मानिसहरू देवीसँग इच्छा माग्न जान्छन् र फर्कंदा आफूभित्र सुतेको आशालाई फेरि ब्यूँझाएर ल्याउँछन् ।” सायद यही कारणले डाँडाको टुप्पोमा शान्त भावले विराजमान इच्छाकामना देवी आज पनि केवल भक्तहरूको प्रार्थना सुन्दै छैनन्; उनी मानिसभित्र बाँचेको विश्वास, आशा र सम्भावनाको दीपशिखालाई पनि जोगाइरहेकी छन् । त्यसैले इच्छाकामनाको यात्रा एउटा मन्दिरसम्म पुगेर समाप्त हुँदैन, त्यो त मानिसको आफ्नै अन्तर्मनसम्म पुगेर मात्र पूर्ण हुन्छ ।

(उमामहेश्वर मार्ग, कुमारीगाल, काठमाडौं-७)