मनोवाद: स्वर्गको खोज

     ✍️ मुरारीराज मिश्र

स्वर्ग…

यो शब्द सुन्नासाथ मन किन उज्यालोतिर दौडिन्छ ?

र नर्क…

यो शब्द उच्चारण गर्नेबित्तिकै मनभित्र किन एउटा अदृश्य भय जन्मिन्छ ?

सानैदेखि सुन्दै आएको छु- असल कर्म गर, स्वर्ग पाइन्छ । पाप नगर, नर्क भोग्नुपर्छ । त्यसैले मानिस धर्म गर्छ, पूजा गर्छ, व्रत बस्छ, दान गर्छ, तीर्थ धाउँछ । सबैको कामना एउटै हुन्छ- “हे ईश्वर! अन्त्यमा स्वर्ग प्राप्त होस् ।”

तर आज एउटा प्रश्नले मलाई छोड्न मानेको छैन ।

यदि भगवान् स्वयं मेरो अगाडि उभिनुभयो र मुस्कुराउँदै भन्नुभयो- 

“ल, तिमीले जीवनभर खोजेको बैकुण्ठ तयार छ । अब मेरो साथ लाग ।”

के म तुरुन्तै उहाँसँग जान सकूँला ?

सायद सक्दिनँ ।

म कुनै न कुनै बहाना बनाउँछु । भन्छु- अझ केही जिम्मेवारी बाँकी छन् । केही सपना अधुरा छन् । केही सम्बन्ध अधुरा छन् । अझ केही दिन... केवल केही दिन पृथ्वीमै बाँच्न पाए हुन्थ्यो ।

त्यसपछि म आफैँसँग अर्को प्रश्न गर्छु-

यदि म स्वर्ग जान तयार नै छैन भने, म जीवनभर स्वर्ग किन खोजिरहेको छु ?

सायद मानिसको सबैभन्दा ठूलो चाहना स्वर्ग होइन, जीवन हो । ऊ अमरताको सपना देख्छ, बाँच्न चाहन्छ । आफ्ना मान्छे, आफ्ना सम्बन्ध, आफ्ना दुःख-सुख र आफ्ना अपूर्ण इच्छाहरू- यिनै उसका वास्तविक स्वर्ग हुन् । त्यसैले मृत्युको ढोकामा पुगेपछि पनि मानिस स्वर्गभन्दा पृथ्वीलाई रोज्न खोज्छ ।

त्यसो भए स्वर्ग आखिर कहाँ छ ?

नर्क कहाँ छ ?

के ती साँच्चै मृत्यु पछिका कुनै लोक हुन्, वा मानिसको चेतनाले निर्माण गरेका अवस्थाहरू मात्र ?

धर्महरूले आ-आफ्नै भाषामा उत्तर दिएका छन् । कसैले स्वर्ग भने, कसैले जन्नत, कसैले निर्वाण, कसैले बैकुण्ठ । नाम फरक छन्, तर उनीहरूको मर्म एउटै छ- सत्यमा बाँच, प्रेम गर, करुणामय बन, अन्याय नगर ।

सायद धर्महरूले स्वर्गको ठेगाना दिएका होइनन्, मानिस हुने बाटो देखाएका हुन् । तर हामीले बाटो बिर्सियौँ र गन्तव्य मात्र सम्झियौँ । धर्मलाई चरित्रभन्दा कर्मकाण्डमा सीमित गरिदियौँ । मन्दिरहरू अग्ला बनायौँ, तर मनहरू होचा । पूजा बढायौँ, तर करुणा घटायौँ । ईश्वरको नाम धेरै लियौँ, तर मानिसलाई बिर्सियौँ ।

यतिबेला समाजमा प्रचलित एउटा उखान सम्झिन्छु- ”कलिको पाप फलिफाप ।”

हेर्दा त कहिलेकाहीँ त्यस्तै देखिन्छ । छल गर्ने सफल देखिन्छन् । भ्रष्टहरू सम्मानित देखिन्छन् । अन्यायीहरू शक्तिशाली देखिन्छन् । अनि इमानदारहरू सङ्घर्ष गरिरहेका देखिन्छन् ।

तर के यही नै अन्तिम सत्य हो त ?

मलाई लाग्दैन ।

किनकि मानिसको सबैभन्दा ठूलो अदालत बाहिर होइन, उ भित्रै हुन्छ । त्यहाँ कुनै न्यायाधीश हुँदैन, तर अन्तःकरणले निरन्तर फैसला सुनाइरहेको हुन्छ । त्यहाँ जेल हुँदैन, तर अशान्ति नै कैद बनेर बस्छ । त्यहाँ सजाय घोषणा गरिँदैन, तर निद्रा हराउँछ, सम्बन्ध टुट्छन्, विश्वास मर्छ र आत्मसम्मान गल्दै जान्छ ।

सायद त्यसैले अर्को भनाइ अझ सत्य लाग्छ-

“कलि आजको भोलि ।”

यस युगमा कर्मको फल धेरै टाढा पुगेर खोज्नुपर्दैन । कुनै न कुनै रूपमा त्यसले यही जीवनमा ढोका ढकढक्याउँछ । कहिले शरीरमा, कहिले सम्बन्धमा, कहिले परिवारमा, कहिले प्रतिष्ठामा, र सबैभन्दा बढी त आफ्नै मनमा ।

प्रकृतिको न्याय ढिलो हुन सक्छ, तर अन्याय कहिल्यै हुँदैन ।

आजको अर्को विडम्बना पनि यही हो- धर्मभन्दा धर्मको प्रदर्शन ठूलो भएको छ । राजनीति पनि धर्मलाई आत्मशुद्धिको मार्गभन्दा जनमतको साधन बनाउन उद्यत देखिन्छ । धर्मले मानिसलाई जोड्नुपर्ने थियो, तर कतिपय ठाउँमा छुट्याउने माध्यम बनेको छ । ईश्वरको नाममा घृणा फैलाउनेहरूलाई देख्दा कहिलेकाहीँ लाग्छ- ईश्वरभन्दा मानिसले आफ्नो अहङ्कारलाई बढी पूजा गरिरहेको छ ।

त्यसपछि म फेरि आफैँतिर फर्कन्छु ।

स्वर्गको कुरा गर्नु अघि मैले आफ्नै मन हेरेँ कि हेरिनँ ?

मेरो मनमा कति करुणा छ ?

कति क्षमा छ ?

कति सत्य छ ?

र कति स्वार्थ ?

सायद आत्मबोध भनेको यही हो- मृत्युबाट भाग्नु होइन; मृत्यु निश्चित छ भन्ने स्वीकार गरेर पनि प्रत्येक दिनलाई अर्थपूर्ण बनाउनु । आफूभित्रको लोभलाई दयाले, घृणालाई प्रेमले, अहङ्कारलाई विनयले र अज्ञानलाई विवेकले जित्ने प्रयास गर्नु ।

त्यसपछि स्वर्ग कुनै भविष्यको पुरस्कार जस्तो लाग्दैन; वर्तमानको अभ्यास जस्तो लाग्न थाल्छ ।

अब मलाई लाग्छ- स्वर्ग कुनै ठाउँ हुन सक्छ, तर स्वर्गीय जीवन एउटा निर्णय हो । नर्क कुनै लोक हुन सक्छ, तर नर्कीय जीवन एउटा परिणाम हो ।

यदि मेरो व्यवहारले कसैको मनमा शान्ति, सम्मान र आशा जगायो भने, मैले यही पृथ्वीमा स्वर्गको एउटा फूल रोपेँ ।

यदि मेरो कारण कसैको मनमा पीडा, अपमान वा घृणा जन्मियो भने, नर्क पनि यहीँबाट सुरु भयो ।

त्यसैले आज मलाई मरेपछि कहाँ पुगिन्छ भन्ने प्रश्नभन्दा एउटा अर्को प्रश्नले बढी सताउँछ-

बाँचुन्जेल मैले कस्तो संसार छोडेर जाँदै छु ?

सायद ईश्वरले अन्तिम दिन सोध्ने प्रश्न पनि यही हुनेछ- 

“तिमी स्वर्ग खोज्दै कति हिँड्यौ ?”

होइन…

“तिमीले पृथ्वीलाई कति स्वर्ग बनायौ ?”

सायद स्वर्ग कतै टाढा छैन ।

यदि छ भने, त्यो यही पृथ्वीमा मानिसले मानिसका लागि सिर्जना गर्ने प्रेम, करुणा र सत्यभित्रै छ ।

र यदि नर्क पनि छ भने, त्यो पनि यहीँ जन्मिन्छ- जब मानिसले मानिस हुनु बिर्सिन्छ ।

(मौन...)

*****