कविता : प्रेम
"प्रेम" ✍️ मुरारीराज मिश्र जाे संधै आसपास हुन्छ, छुन्छ, तर देखिन्न क्षणभर पनि नभई हुन्न बाचिन्न हाे, त्यस्तै हुनुपर्छ प्रेम अदृश्य हावाजस्ताे । ***** (उमामहेश्वर मार्ग, कुमारीगाल, काठमाडौं)
Posts
धर्मको परीक्षा मन्दिरमा होइन, व्यवहारमा हुन्छ
✍ मुरारीराज मिश्र मानिसको जीवन केवल बाँच्नुमा सीमित हुँदैन; ऊ आफ्ना कर्म, विचार र नैतिक आचरणबाट पनि चिनिन्छ । धर्म पनि त्यस्तै विषय हो, जुन केवल मन्दिर, पूजा-आराधना वा कर्मकाण्डभित्र मात्रै सीमित छैन । धर्मको वास्तविक अर्थ मानवता, करुणा, जिम्मेवारी र समभावको अभ्यास हो । कसैले पूजा-पाठ, व्रत वा तीर्थयात्राबाट धर्म आर्जन भएको ठान्छ भने कसैले दान, सेवा र परोपकारमा धर्मको अनुभूति गर्छ । आस्था व्यक्तिको निजी अधिकार भएकाले त्यसप्रति सम्मान हुनुपर्छ । तर, जुन कर्मले अर्को प्राणीलाई दुःख दिन्छ, समाजलाई असुविधा पुर्याउँछ वा प्रकृतिको सन्तुलन बिगार्छ, त्यसलाई धर्मको आवरणले ढाक्न सकिँदैन । धर्मको मूल्य कर्मको बाहिरी प्रदर्शनले होइन, त्यसले सिर्जना गर्ने कल्याणले निर्धारण गर्छ । जीवनले हामीलाई एउटा सामान्य तर गहिरो सत्य सिकाउँछ- हामीले आफूलाई जे व्यवहार उचित लाग्छ, अरूप्रति पनि त्यही व्यवहार गर्नुपर्छ । यही नै नैतिकताको आधार हो र यही नै अधिकांश धर्मदर्शनको सार पनि हो । दुर्भाग्यवश, हाम्रो समाजमा दान र धर्मको नाममा देखावटी प्रवृत्ति अझै पनि जीवित छ । घरमा प्रयोग गर्न नमिल्ने, गुणस्तरहीन वा कुहिएका...
लघु काव्य विधा : छेस्का
✍️ मुरारीराज मिश्र प्रा चीनकाल देखि नै मानिसले आफ्ना भावनाहरु विभिन्नरुपले उजागर गर्दै आएको छ । यसै क्रममा वेद पुराणादि बृहत् ग्रन्थहरु जन्मिए । बिस्तारै मानिसको रुचि साहित्यतर्फ आकर्षित हुँदै गयाे । ठूलाठूला महाकाव्य, खण्डकाव्य, काव्य लगायतका विविध साहित्यिक कृतिहरु रचिए । साहित्यफाँट उर्वर बन्याे । हुन त, अहिले पनि महाकाव्य, खण्डकाव्य नलेखिने हैनन् फाट्टफुट्ट लेखिन्छन्, तर पहिलेको जस्तो फुर्सदिलाे समय छैन । जीविकाेपार्जनकाे क्रममा लेखक-पाठक सबै व्यस्त छन् । लामाे रचना लेख्ने र पढ्ने फुर्सद कसैलाई छैन । तसर्थ, मानिस छाेटा रचना तर्फ आकर्षित भएका छन् । कथाकाे छाेटाेरुपमा लघुकथाले बेग्लै स्थान जमाईसकेकाे छ । साहित्यमा सबैभन्दा बढी लेखिने विधा कविताकाे क्षेत्रमा पनि विविध प्रयाेग भएर यसका लघु तथा सुक्ष्म-लघुरुपमा मुक्तक, हाइकु, मिनी हाइकु, साईनाे, डाली, सुसेली, उदक, झर, बाछिटा, शीत, वुंद आदि नव काव्य विधाकाे उदय भएका छन् । यसै सेरोफेरोमा करिव दुई बर्ष अघि साहित्याकाशमा देखाप...
हाम्रा धर्मशास्त्रमा पिताको महत्व
✍️ मुरारीराज मिश्र पिता धर्मः पिता स्वर्गः पिता हि परमं तपः । पितरि प्रीतिमापन्ने प्रीयन्ते सर्वदेवताः ।। पितरौ यस्य तृप्यन्ति सेवया च गुणेन च । तस्य भागीरथीस्नानमहन्यहनि वर्तते ।। (अर्थात् : “पिता भनेका धर्म हुन, पिता स्वर्ग हुन र पिता नै सवैभन्दा श्रेष्ठ तपस्या हुन । पिता प्रसन्न भएमा सम्पूर्ण देवता प्रसन्न हुन्छन । जुन सन्तानको सेवा र सदगुण बाट पिता सन्तुष्ट रहन्छन् त्यस सन्तानलाई प्रतिदिन गंगास्नान गरेको पुण्य प्राप्त हुन्छ ।” माथिका उल्लेखित यी श्लोकहरु हाम्रो जीवनमा पिताको के कस्तो महत्व छ भन्ने कुरा प्रष्ट्याउन पर्याप्त छन् । आफ्नो आँखामा आँसु नदेखाई, थकाई, पीडा र आफ्नो आवश्यकतालाई तिलाञ्जली दिंदैं ओठमा हाँसो देखाउन सक्ने उदार छाती पितासंग मात्रै हुन्छ । हामी आमालाई पृथ्वीसंग तुलना गर्छाैं भने पितालाई आकाशसंग । सन्तानको पालनपोषण र संरक्षणकर्ता पिता हुन । यसो भन्दा आमा सन्तानको संरक्षक होईन भनेको वा आमाको महत्व कम छ भनेको भन्ने ...
हाइकु
थाेपाहरुले सुरु गरे बिद्रोह समुद्र सुक्याे ! घामले छुंदा पग्लिंदैछ हिमाल प्रेम चुलियाे ! आएकी थियाै सुटुक्क सपनीमा निन्द्रा चाेरियाे ! धराले गरिन् वसन्तकाे बिदाई चिसा अाँखाले !१-३१ धर्तीकाे जिम्मा गृष्मलाई सुम्पंदै गयाे वसन्त !१-३१ अाकाशभरी बादल मडारिए मन रुझेछ !२-१ गृष्ममा जाडाे माैसम बदलियाे राजनीति झैँ !२-६ मज्जाले नाच्छ आैंलाकाे इसारामा कठपुतली !२-६ घर झगडा सत्ताकाे राजनीति भाेग्दैछ देश !२-८ मध्य रातमा झ्याउँकिरीकाे स्वर मीठो संगीत !२-१० ढाडमा भारी पग्लिंदैछ निधार नुनिलो स्वाद !२-१२ नदी सुतेछ बगरकाे ताताेमा अाँसु निख्रेर !२-१२ काँडाकाे बाटाे प...
काव्य आकाशमा नयाँ नक्षत्र : छेस्का
✍️ मुरारीराज मिश्र अहिलेको व्यस्त समयमा मानिसहरुसँग ठूला आकारका साहित्यहरु पढ्ने समय, अझ भनुं धैर्यता रहेको पाइन्न । मानिसहरु साहित्यका लघुतम विधातर्फ आकर्षित हुँदै आएका देखिन्छन् । यसैकाे फलस्वरूप साहित्यका विधाहरुमा समयसमयमा नयाँ-नयाँ प्रयोगहरु पनि हुँदै आइरहेका छन् । विशेषगरी कविताको क्षेत्रमा यस्तो प्रयोग बढी भएको देखिन्छ ।समयक्रमसँगै लामा-लामा र क्लिष्ट कविताहरु भन्दा छाेटा आकारका काव्य तर्फ मानिसहरुको अभिरुचि बढ्दै गइरहेको छ । यसैक्रममा मुक्तक, हाइकु, शीत, बुँद, उदक, झर, बाछिटा, डाली, सुसेली, साईनाे लगायतका नविनतम साहित्यिक विधाहरुकाे उदय हुँदै आएकाे मान्न सकिन्छ । पछिल्लो समय २०७६ सालकाे उत्तरार्धतिर कविताकाे लघु रुपमा, पन्ध्र अक्षरलाई पाँच-पाँच अक्षरकाे समान तीन लाइनमा पूर्ण आकार दिने गरि साहित्याकाशमा "छेस्का" काे उदय भयाे । कविताको उपविधा अन्तर्गत अक्षर गन्ने कविताकाे रुपमा याे सबैभन्दा कान्छाे विधा थियो । यस्काे प्रणेता साहित्यकार विनाेद नेपाल 'बैगुनी' ले, 'हाइकु लेख्ने क्रममा पन्ध्र अक्षरीय उक्त संरचनाले आफूलाई आकर्षित गरेपछि यस्काे च...
मुरली
विभिन्न श्रुति-स्मृति पुराणहरुका अनुसार, कुनै युगमा ब्रह्माजीले कारणवश आफ्नी मानसपुत्री सरस्वतीलाइ 'जड भएर रहनु पराेस्' भन्ने श्राप दिएछन् । मानस पिताबाट यस्तो श्राप पाएकी उनले जड हुनु पूर्व एक हजार वर्षसम्म प्रभु-प्राप्तिकाे लागि भगवान बिष्णुकाे कठिन तपस्या गरिन् । तपस्याबाट प्रसन्न भएका भगवानले कृष्णावतारमा आफ्नाे सहचरी बनाउने वरदान सरस्वतीलाई दिए । प्रभुकाे यस्तो वचन सुनेर सरस्वतीले, आफूलाई ब्रह्माजीले दिएकाे श्रापकाे स्मरण गर्दै भनिन् : ‘प्रभु मलाई त जड भएर जन्म लिनुपर्ने ब्रह्माजीकाे श्राप छ, म कसरी हजुरकाे सहचरी बन्न सक्छु र !’ याे सुनेर प्रभुले भन्नुभयो : ‘सन्देह नगर, तिमीलाई जड रुपमा जन्म मिले पनि म अपनाउनेछु र तिमीमा यस्तो प्राण-शक्ति भरिदिन्छु कि, तिमीले आफूमा एक विलक्षण चेतनाकाे अनुभव गर्दै आफ्नाे जड रुपलाई चैतन्य बनाई राख्नेछाै ।' यसपछि सरस्वतीकाे जन्म मुरलीकाे रूपमा भयाे र उनी विश्व वन्दनीय श्रीकृष्ण भगवानकाे प्रिय मुरली बनेर आफ्नाे सुमधुर प्रेम धुनले समस्त जड-चेतनकाे मन जित्दै हरबखत प्रभुकाे साथमा रहन थालिन् । ©मुरामि